مالیات بر ارزش افزوده چیست؟ نحوه محاسبه مالیات ارزش افزوده

یکی از منابع مهم درآمد دولت‌ها، درآمدهای مالیاتی ناشی از مالیات بر ارزش افزوده است. دولت‌ها با دریافت مالیات به صورت مستمر می‌توانند خدمات ضروری برای جامعه را با ثبات و با برنامه ریزی مناسب ارائه دهند.

تجربه تدوین و اجرای قانون مالیات بر ارزش افزوده در سال‌های اخیر در کشورهای متعدد نشان می‌دهد که این نظام مالیاتی یک منبع درآمد قابل اتکا برای دولت است. یکی از مزیت‌های این مالیات سادگی وصول و پرداخت آن نسبت به سایر انواع مالیات‌ها مثل مالیات شرکت ها است. مزیتی که باعث شده است به عنوان رایج ترین نوع مالیات شناخته شود. همچنین مالیات ارزش افزوده به دلیل مزایای دیگری از جمله درآمدزایی زیاد و مهم‌ترین آن کاهش وابستگی هرچه بیشتر درآمد دولت به نفت، یکی از بهترین نظام‌های مالیاتی غیر مستقیم شناخته شده است.

در ادامه با مفهوم مالیات ارزش افزوده آشنا می شویم، مشمولین این نوع از مالیات را معرفی می کنیم، تاریخچه آن را بررسی می کنیم و در مورد نحوه محاسبه مالیات بر ارزش افزوده توضیح می دهیم. به کمک اطلاعات کامل ارائه‌شده در این مقاله می‌توانید با کمک یک نرم‌افزار حسابداری ساده هم مالیات بر ارزش افزوده خود را محاسبه کنید.

معنای مفهوم ارزش افزوده چیست؟ یک مثال برای درک مفهوم ارزش افزوده

ارزش افزوده که در زبان انگلیسی با عنوان Value added شناخته می شود، به ارزشی گفته می شود که در فرآیند تولید یک محصول به کالای واسطه ای یا همان مواد اولیه محصول اضافه می شود. البته ارزش افزوده مختص به یک کالا نیست، بلکه به فرآیند تولید مرتبط است.

در یک تعریف دقیق ارزش افزوده به افزایش ارزش پولی کالا در طی مراحل تولید گفته می‌شود. با عبور یک کالا از هر مرحله از تولید محصول ارزشی به کالا اضافه می‌شود که به آن ارزش افزوده می گوییم. ارزش افزوده را می‌توانیم برابر با اختلاف بین ارزش محصول تولید شده با مجموع ارزش مواد اولیه یک محصول بدانیم.

برای مثال اگر تهیه یک کیلو شیرینی، 200 تومان شکر، 300 تومان، 300 تومان آرد، 350 تومان تخم مرغ و 450 تومان از دیگر موارد اولیه استفاده شده باشد و در نهایت محصول نهایی شده را به قیمت 5000 تومان بفروشیم، ارزش افزوده این یک کیلو شیرینی 3700 تومان خواهد بود.

مالیات بر ارزش افزوده چیست؟ تعریف قانون از مالیات بر ارزش افزوده

تعاریف متعددی از مالیات بر ارزش افزوده ارائه شده است. در مصوب ماده 3 قانون مالیات ارزش افزوده سازمان مالیاتی کل کشور این گونه تعریف شده است:

مالیات بر ارزش افزوده: مالیات غیر مستقیمی است که بر تفاوت بین ارزش کالاها و خدمات عرضه شده با ارزش کالاها و خدمات خریداری یا تحصیل شده در یک دوره معین وضع می‌گردد.”

طبق ماده 3 قانون مالیات بر ارزش افزوده، به تفاوت بین ارزش کالاها و خدمات عرضه شده با ارزش کالا یا خدمات خریداری یا تحصیل شده در یک دوره معین، ارزش افزوده گفته می شود. این مفهوم به فرایند تولید مربوط است و نه به کالای خاص. مالیات ارزش افزوده نوعی مالیات عام (بر عموم کالاها و خدمات مگر موارد معاف تعلق می‌گیرد) است که به صورت چند مرحله‌ای از اضافه ارزش کالاهای تولید شده یا خدمات ارائه شده در مراحل مختلف تولید و توزیع اخذ می‌شود.

به عبارت دیگر مالیات بر ارزش افزوده مالیاتی است که در طول فرآیند تولید و خدمات از محل تولید تا فروش کالا به مشتری نهائی، مرحله به مرحله اخذ می‌شود. مالیات ارزش افزوده برای مصرف طراحی شده است که مصرف کنندگان آن را در زمان خرید خود می پردازند که این مالیات توسط فروشندگان جمع آوری شده و از این طریق در اختیار سازمان امور مالیاتی قرار می گیرد.

این مالیات به صورت غیر تصاعدی در این زنجیره قرار دارد: واردات، تولید، توزیع و مصرف که نهایتاً مصرف کنندگان پرداخت کننده آن هستند. در این مالیات، نباید مالیاتی توسط تولید کنندگان پرداخت شود و باید مصرف کننده نهایی فقط این مالیات را بپردازد؛ بنابراین تولیدکنندگان پرداختی و مالیاتی که بابت خرید مواد اولیه و سایر کالاها را انجام داده‌اند از خریداران دریافت کرده و مابه‌التفاوت را به دولت پرداخت می کنند. 

کالاهایی که مالیات ارزش افزوده به آن ها تعلق می گیرد کدام است؟

مالیات بر ارزش افزوده شامل تمام خدمات و کالاهایی که در ایران به فروش می‌رسد می شود اما دارای چند استثنا است: سیگار و سوخت هواپیما دو کالای خاص هستند که به هرکدام به ترتیب 12 و 20 درصد مالیات ارزش افزوده تعلق می‌گیرد؛ به محصولات کشاورزی فرآوری نشده، کالاهای اساسی (برنج، روغن، گوشت و…) و خدمات بهداشتی مالیات بر ارزش افزوده تعلق نمی‌گیرد.

نحوه محاسبه مالیات بر ارزش افزوده

به عنوان مثال، تولید کننده خودرو (با نام فرضی خودروسازان آسیا)  را در نظر بگیرید که در کشوری با نرخ 10% مالیات بر ارزش افزوده فعالیت می کند.

  1. شرکت خودروسازان مواد خام را با قیمت 2 میلیون ریال خریداری می کند که طبیعتاً مالیات بر ارزش افزوده ی آن 200,000 ریال است که باید به دولت پرداخت کند. جمع قیمت کل در این حالت 2,200,000 می شود.
  2. خودروسازان محصولات تولید شده را به قیمت 5 میلیون ریال به علاوه 500,000 ریال ارزش افزوده و جمع کلی 5,500,000 ریال به توزیع کننده می فروشد. در این حالت تولید کننده فقط 300,000 ریال به عنوان مالیات بر ارزش افزوده را به دولت پرداخت کرده است. به عبارتی تولید کننده 10% سودی که در این فرآیند به دست آورده است ( 3 میلیون ریال) را به عنوان VAT پرداخت می کند.
  3. در نهایت توزیع کننده این محصول را با قیمت 10 میلیون ریال که ارزش افزوده آن 1000,000ریال می شود به مصرف کننده نهایی می فروشد که جمع کل آن 11 میلیون ریال می شود. توزیع کننده در این مرحله 500,000 ریال را به عنوان مالیات بر ارزش افزوده پرداخت می کند. 500000 ریال مابقی را تولید کننده در مرحله قبل پرداخت کرده است و به عبارتی توزیع کننده در این مرحله 10% سودخالص خود را پرداخت می کند.

روش ارسال اظهارنامه ارزش افزوده و پرداخت مالیات ارزش افزوده

در ادامه نیز به صورت مرحله به مرحله روش ارسال اظهارنامه ارزش افزوده و نحوه پرداخت مالیات ارزش افزوده را توضیح داده ایم.

1 – در پایان هر سه ماه میبایست اظهارنامه ارزش افزوده را از طریق سامانه یکپارچه مالیات بر ارزش افزوده به آدرس evat.ir  ثبت نمود. پس از ورود به سایت مذکور با صفحه زیر روبرو شده و روی گزینه ی تسلیم اظهارنامه ی عادی کلیک می نمائیم:

taxc00020

2 – سپس با پیغامی روبرو می‌شوید که نرخ مالیات سال جاری را اعلام می‌نماید.

taxc00021

3 – سپس نام کاربری و رمز عبور خود را برای ورود به سامانه وارد مینمائیم:

taxc00022

4 – پس از ورود به سامانه در صفحه ای که باز می‌شود باید اطلاعات مربوط به سال و دوره‌ای که می‌خواهید برای آن اظهارنامه ارزش افزوده خود را تکمیل نمایید را انتخاب کنید:

taxc00023

5 – در این مرحله صفحه جدیدی باز می شود که باید اطلاعات مربوط به خرید و فروش را طبق دفاتر در آن ثبت کرد. جدول ۱ اطلاعات مربوط به فروش و جدول 2 مربوط به اطلاعات خرید میباشد. در ردیف اول باید میزان فروشی که مشمول مالیات بر ارزش افزوده می‌شود و در ردیف دوم میزان فروش معاف از مالیات ارزش افزوده ثبت گردد. کادر مربوط به مالیات و عوارض متعلقه به صورت خودکار محاسبه و ثبت میگردد (۶% مالیات و ۳% عوارض) مشخص می‌گردد. ردیف چهارم این جدول، جمع فروش فصل می‌باشد که این عدد میبایست با میزان فروشی که در صورت معاملات فصلی یکی باشد. در جدول ۲ نیز به همین ترتیب اطلاعات مربوط به خرید را وارد مینماییم.

taxc00024

6 – جهت ثبت موقت و تایید اظهارنامه مالیات بر ارزش افزوده به پایین صفحه مراجعه کرده و پس از تایید صحت مندرجات اظهارنامه کادر مربوط به نام و نام خانوادگی را تکمیل کرده و جهت رفتن به مرحله ی بعد کلیک مینمائیم:

taxc00025

7 – پس از تایید نهایی اظهارنامه صفحه ای باز میشود که شامل شماره ثبت تسلیم اظهارنامه، شناسه ثبت نام، تاریخ ثبت تسلیم اظهارنامه و اطلاعات تایید کننده است:

taxc00026

8 – بعد از دریافت کد رهگیری که در مرحله قبل انجام شد نسبت به صدور قبض و پرداخت مالیات بر ارزش افزوده اقدام مینماییم، لازم به ذکر است پرداخت مالیات بر ارزش افزوده از طریق قبض صادر شده، تنها از درگاه های بانک ملی شامل مراجعه حضوری به بانک، ایتنرنت بانک ملی، تلفن بانک ملی، دستگاهای خود پرداز بانک ملی و یا دستگاه های کارت خوان بانک ملی امکان پذیر می باشد.

رسیدگی به مالیات بر ارزش افزوده

پذیرش اعتبار مالیاتی مودیان نیازمند مشمولیت آنان در نظام مالیات بر ارزش افزوده، ثبت‌نام در سامانه مالیات بر ارزش افزوده، داشتن گواهینامه ثبت‌نام و داشتن مدارک مثبته و مورد قبول سازمان دارایی شامل صورت‌حساب، اسناد پرداخت بهای کالا و خدمات و مالیات به عوارض ارزش افزوده، شناسایی فروشنده، کنترل اسناد حمل، رسید انبار و … حسب مورد (که با در نظر گرفتن روش کار مودی متفاوت است) خواهد بود. داشتن گواهینامه ثبت‌نام و بدون درج نام مودی (فروشنده) در فهرست مودیان ثبت‌نام شده فاقد اعتبار مالیاتی در زمان انجام معامله (شرکتهایی که به علت تخلف در لیست سیاه دارایی قرار دارند) شرط کافی برای شناسایی معامله و پذیرش اعتبار مالیاتی نخواهد بود.

مدارک مورد نیاز رسیدگی مالیات ارزش افزوده

مدارک مورد نیاز برای جلسه رسیدگی کارشناسان و ممیزین اداره کل مالیات بر ارزش افزوده به شرح زیر می باشد:

  1. تراز آزمایشی (حداقل چهار ستونی) در سطح کل، معین و تفصیلی به ترتیب برای دوره های (بهار، تابستان، پاییز و زمستان) سال مورد رسیدگی.
  2. تراز آزمایشی (حداقل چهار ستونی) در سطح کل، معین و تفصیلی سالیانه قبل و بعد از بستن حسابهای موقت برای سال مالی مورد رسیدگی.
  3. گردش حساب درآمدهای عملیاتی (خدمات و فروش) به ترتیب برای دوره های (بهار، تابستان، پاییز و زمستان) سال مورد رسیدگی.
  4. گردش حساب درآمدهای غیر عملیاتی به ترتیب برای دوره های (بهار، تابستان، پاییز و زمستان) سال مورد رسیدگی.
  5. گردش حساب مالیات بر ارزش افزوده به ترتیب برای دوره های (بهار، تابستان، پاییز و زمستان) سال مورد رسیدگی.
  6. تصویر اولین و آخرین فاکتور رسمی فروش به ترتیب برای دوره های (بهار، تابستان، پاییز و زمستان) سال مورد رسیدگی. (شرکت های بازرگانی و تولیدی)
  7. تصویر صورت وضعیت های ارسالی (شرکت های پیمانکاری)
  8. تصویر صورتحساب (فاکتور) های خرید منجر به ایجاد اعتبار مالیاتی از هر شرکت (یک نمونه)
  9. تصویر کلیه اوراق سبز گمرکی و سایر مدارک مربوط به ایجاد اعتبار مالیاتی
  10. تصویر اسناد فروش داراییها و جدول فروش داراییهای ثابت متشکل از بهای تمام شده کالای فروش رفته و بهای فروش و ارزش دفتری.
  11. گردش حساب سود وزیان انباشته.
  12. گردش حساب تعدیلات حسابداری و انباشته.
  13. گردش موجودی مواد و کالا.
  14. محاسبات قیمت تمام شده در خصوص کالاهای تولیدی و خدمات ارایه شده.
  15. تصویر اظهار نامه عملکرد سال مورد رسیدگی.
  16. تصویر گزارش حسابرسی مالی.
  17. تصویر برگ تشخیص عملکرد سال مورد رسیدگی.
  18. تصویر صورت حسابهای بانکی بهمراه صورت مغایرت آنها برای سال مورد رسیدگی.
  19. تکمیل فرم های مربوطه.

سامانه مالیات بر ارزش افزوده

طبق قانون مالیات بر ارزش افزوده نیز باید به صورت فصلی (هر 3 ماه یکبار) پرداخت شود. کسب و کارهای مشمول پرداخت مالیات بر ارزش افزوده وظیفه دارند تا نهایتا 15 روز پس از پایان هر فصل با مراجعه به سامانه مالیات بر ارزش افزوده به آدرس www.evat.ir نسبت به پرداخت مالیات ارزش افزوده اقدام کنند. در صورتی که پرداخت مالیات ارزش افزوده در مدت زمان قانونی پرداخت نشود، جریمه دیرکرد در پرداخت به مبلغ مورد نظر اضافه می شود. پرداخت این مبالغ به صورت آنلاین از طریق سامانه مالیات بر ارزش افزوده امکان پذیر است.

کاربرانی که تا به حال این کار را انجام نداده اند باید ابتدا از طریق سامانه ثبت نام خود را انجام دهند و نام کاربری و رمز عبور دریافت کنند. سپس می توانند نسبت به ارسال اظهارنامه اقدام نمایند.

همچنین مودیان مالیاتی که علاقه مند به دریافت گواهینامه ارزش افزوده هستند نیز می توانند از طریق بخش مدیریتی سامانه به آدرس www.evat.ir در منوی گواهینامه نام نویسی کرده و گواهینامه ارزش افزوده خود را دریافت کنند.

مشمولین ثبت نام مالیات ارزش افزوده (فراخوان مالیات ارزش افزوده)

ماده 18- مودیان مکلفند به ترتیبی که سازمان امور مالیاتی کشور تعیین واعلام می نماید نسبت به ارائه اطلاعات درخواستی سازمان مذکور وتکمیل فرمهای مربوطه اقدام وثبت نام نمایند.

فراخوان مرحله اول (1387/7/1)

  • کلیه وارد کنندگان؛
  • کلیه صادر کنندگان؛
  • کلیه فعالان اقتصادی که مجموع فروش کالاها و ارائه خدمات آنها در سال 1386 سه میلیارد ریال یا بیشتر بوده است؛
  • کلیه فعالان اقتصادی که مجموع فروش کالاها و ارائه خدمات آنها در پنج ماهه آغازین سال 1387، یک میلیارد و دویست پنجاه میلیون ریال یا بیشتر بوده است.

فراخوان مرحله دوم (1388/7/1)

  • کارخانه‌ها و واحدهای تولیدی که برای آنها جواز تأسیس و پروانه‌ی بهره‌برداری از وزارتخانه‌ی ذیربط صادر شده یا می‌شود؛
  • بهره‌برداران معادن؛
  • ارائه دهندگان خدمات حسابرسی، حسابداری و دفترداری و همچنین خدمات مالی؛
  • حسابداران رسمی شاغل و موسسات حسابرسی عضو جامعه حسابداران رسمی ایران؛
  • ارائه دهندگان خدمات مدیریتی و مشاوره‌ای؛
  • ارائه دهندگان انواع خدمات انفورماتیک، رایانه‌ای اعم از سخت افزاری، نرم افزاری و طراحی سیستم؛
  • متل‌ها و هتل‌های سه ستاره و بالاتر؛
  • بنکداران، عمده فروش‌ها، فروشگاه‌های بزرگ، واسطه‌های مالی، نمایندگان توزیع کالاهای داخلی و وارداتی و صاحبان انبارها؛
  • نمایندگان موسسه‌های تجاری و صنعتی، اعم از داخلی و خارجی؛
  • مؤسسات حمل و نقل موتوری و باربری دارای مجوز از مراجع ذیربط، زمینی، دریایی و هوایی باربری (به استثناء واحدهایی که صرفاً به امر حمل و نقل مسافر اشتغال دارند)؛
  • مؤسسات مهندسی و مهندسی مشاور؛
  • مؤسسات تبلیغاتی و بازاریابی.

فراخوان مرحله سوم(1389/1/1)

کلیه اشخاص حقیقی و حقوقی که بر اساس شرایط مراحل اول و دوم ثبت نام، مشمول اجرای نظام مالیات بر ارزش افزوده نگردیده‌اند، در صورتی که در سال 1387 یا 1388 مجموع فروش کالاها  ارائه خدمات(غیر معاف یا معاف و غیر معاف) آن‌ها سه میلیارد ریال و بالاتر می باشد.

فراخوان مرحله چهارم (1389/7/1)

کلیه اشخاص حقیقی و حقوقی که براساس شرایط مراحل اول ، دوم و سوم ثبتنام، مشمول اجرای نظـام مالیـات بـر ارزش افزوده نگردیده اند، در صورتی که شاغل به فعالیت های ذیل (از جمله فعالیتهای موضوع بند «ب» ماده96قانون مالیاتهای مستقیم) باشند، با هر میزان فروش یا درآمد، مشمول مرحله چهارم ثبت نام ، آمـوزش و اجرای قانون خواهند بود.

  • صاحبان کارگاه های صنعتی (اعم از صنفی وغیر صنفی که دارای حداقل برق سه فاز 50 آمپرباشد)؛
  • فروشندگان طلا و جواهر؛
  • فروشندگان آهن آلات؛
  • صاحبان تالارهای پذیرائی ورستوران ها؛
  • صاحبان متل وهتل های یک و دوستاره و هتل آپارتمان؛
  • صاحبان نمایشگاه هاو فروشگاه های خودرو و بنگاه معاملات املاک؛
  • صاحبان تعمیرگاه های مجاز خودرو؛
  • چاپخانه داران ؛
  • صاحبان دفاتراسناد رسمی؛
  • صاحبان مراکز ارتباطات رایانه ای، دفاتر خدمات ارتباطی (دفتـر خـدمات مشـترکین تلفـن همـراه وآژانـس هـای پستی) و دفاتر خدمات دولت الکترونیک، پلیس+10 و دفاتر خدمات الکترونیک شهر؛
  • صاحبان دفاترخدمات مسافرتی و جهانگردی؛
  • صاحبان سینماها، تماشاخانه هاو مکان های تفریحی و ورزشی.

فراخوان مرحله پنجم (1390/7/1)

کلیه اشخاص حقوقی که بر اساس شرایط مراحل اول، دوم، سوم و چهارم ثبت نام، مشمول اجرای نظام مالیات بر ارزش افزوده نگردیده اند، در صورتی که در هر یک از سال های 1387، 1388، یا 1389 مجموع کالاها و ارائه خدمات(غیر معاف یا معاف غیر معاف) آن ها یک میلیارد ریال و بیشتر باشد.

فراخوان مرحله ششم (1394/1/1)

اشخاص حقوقی و همچنین حقیقی(صرف نظر از مبلغ فروش سالانه) موضوع ماده 98 قانون مالیات های مستقیم که به فعالیت های زیر اشتغال دارند:

چلوکبابی ها، سالن های غذاخوری، سفره خانه های سنتی و اغذیه فروشی های زنجیره ای با مالکیت واحد و با نام و نشان و عنوان تجاری واحد فارغ از مساحت محل کسب و کار و نوع مجوز

فراخوان مرحله هفتم (1395/7/1)

کلیه اشخاص حقوقی فعال با هر حجم از فروش و یا درآمد از محل عرضه کالا و ارائه خدمات مشمول که موجب فراخوان های قبلی(فراخوان مرحله اول تا ششم) تا کنون برای اجرای قانون فراخوان نشده اند، به استثنای اشخاص حقوقی با فعالیت های صرفاً معاف موضوع ماده 12 قانون مالیات بر ارزش افزوده